Nigâr ALEMDAR

Evet, çoğu konferansta ya­bancı konuşmacıları kırk yıl­lık dostumuz Türkçe bilen, John Bey veya Jane Hanım haline anında dönüştüren, sahne ar­kasından sesleri gelip kendileri pek görünmeyen birileri var ya... Hani konferans salonuna girerken cam fa­nusu andıran kabinlerin içinde bazen farkına vardığımız, bazen de hiç var­madığımız kişiler... Çokuluslu, ya­bana dilli toplantılarda anında çeviri yapan, "konferans çevirmenleri"... Yazılı çeviri yapandan çok, ama çok farklı bir görevdeler. Yanlarında ikide birde başvurabileceği ne sözlükleri var; ne de sözlüğe bakabilecek za­manları... Kaplumbağa misali... Ne­leri varsa dağarcıklarındaki dil kültüründe, dil haznesinde saklı... Hangi diller arasındaki çeviri yapıyor­larsa, şimşek hızı ile, bir dilde söyle­neni diğer dile tam ve doğru olarak aktarmak zorundalar... "Dur bir düşü­neyim" veya "birine sorayım" yok... O anda doğru ifade ağızlarından çıktı, çıktı. Yoksa geçmiş ola. Konuşmacı uçtu gitti bile başka laflara. Kolaysa yakala!

Kıvrak beyin işi

Yani simültane çeviri hafıza işi de­ğil, tam bir kıvrak beyin işi. Konfe­rans çevirmeninin kullanılan dilleri fevkalade iyi bil­mesi ve de ağzından çıkanı kulağının duyması gerekir. Çeviri dinleyeni, "Ne diyor bu, yahu?" diye bilmece çözmek zorunda bırak­maması veya "Hay dilini eşek arısı soksun!" demek noktasına getirip is­yan ettirmemesi gerekir. Yabancı bir konuşmacının "It's raining cats and dogs!" ifadesini duyunca, Şıp diye: "bardaklardan boşanıyor" diyebilme­si, yoksa ucuz ve bilgisiz kişilerce ya­pılan televizyon film çevirilerinde ol­duğu gibi, "kedi köpek gibi yağıyor," diye kelimesi kelimesine, Türkçe'de hiçbir anlam taşımayan saçmalıklar üretmemesi gerekir.

İş bu koşullar altında çalışmaya gelince de, her yabancı dil bilen o kabinlere girip "anında çeviri" yapa­maz. Bu da, konferans çevirmenliği­ni, ancak kıvrak bir beyin, mükem­mel dil hakimiyeti ve strese dayanık­lılık sınavlarını her kabine girişinde geçebilen az sayıda kişi tarafından ic­ra edilebilir hale getirir. Örneğin gü­nümüz Türkiye'sinde binlerce çok iyi yabancı dil bilen bürokrat, işadamı, akademisyen olmasına rağmen, si­mültane çeviri icra eden toplam 50 kişi ya vardır, ya yoktur.

Konferans Tercümanlığının Tarihçesi

İnsanların uluslararası toplantıları kendi anadilinde dinlemelerini ilk gerektiren durumlar, önce politik, sonra hukuki nedenlerle ortaya çık­mış. Kaynaklara göre, ilk simültane çeviri girişimi eski Sovyetler Birli­ği'nde 1928 yılında VI. Uluslararası Komünist Kongresi'nde son derece ilkel ve zor şartlarda yapılmış. 1933 yılında XIII.. Ispolkom Uluslararası Komünist Genel Kurulu'nda ise ilk kez tercümanlar için özel kabin kulla­nılmış. Ama mesleğin önemini dün­yaya kabul ettiren durum 1945'te, II. Dünya Savaşı sonrası Alman ve Japon savaş suçlularının yargılandığı Nürnberg ve Tokyo uluslararası mah­kemelerinde olmuş. Özellikle Nürn­berg uygulamaları konferans çevir­menliği için bir dönüm noktası ol­muş. 1940'ların sonlarına doğru da Birleşmiş Milletler çalışmalarını si­mültane çeviri aracılığı ile yapmaya başlamış ve böylece konferans çevir­menliği resmen bir meslek haline gelmiş.

Türkiye'de Konferans Çevirmenliği

1960'lı yılların başlarında kurulan Ekonomik ve Sosyal Etütler Konfe­rans Heyeti (şimdiki aynı adlı vakıf) ülke ihtiyaçlarının ele alındığı toplan­tılar düzenlemeye başlamış; yabancı uzmanlar konuşmacı olarak bu kon­feranslara davet edilmişler. Yabancı dilde konuşanlar için çeviri gerekince de, Konferans Heyeti büyük bir ön­görü ile, ülkenin konferans çevirme­ni ihtiyacını tespit edip, eleman ye­tiştirme girişimini başlatmış. Önce, senede üç beş toplantıda görev alan Türkiye'nin ilkleri, uzun yıllar içinde, yetkin birer konferans tercümanı ol­muşlar. Şimdilerde bu kişiler profes­yonel çalışmalarının yanısıra, Türki­ye'nin konferans tercümanı ihtiyacı­na cevap verebilmek için, mesleğin gerektirdiği yetenek ve yabancı dil hakimiyetine sahip gençleri üniversi­tede yetiştirmeye uğraşıyorlar.

Gelecek yazılarımızda, konferans tercümanlığının olmazsa olmaz ko­şullarından, toplantı düzenleyenlerin simültane çeviri istemeleri halinde bilmeleri gerekenlerden ve bu mes­lekle ilgili pek çok diğer konudan söz etmek üzere...